Akademik Abel Məmmədəli oğlu MƏHƏRRƏMOV Bakı Dövlət Universitetin rektoru

Abel Məm­mə­dəli oğ­lu Mə­hər­rə­mov 1950-ci il yan­va­rın 5-də Ağ­dam ra­yo­nun­da müəl­lim ai­lə­sin­də ana­dan ol­muş­dur.

Bakı Dövlət Universitetın rektoru (1999). AMEA-nın həqiqi üzvü kimya elmlər bölməsi, neft kimyası ixtisası üzrə (2007). Kimya elmlər bölməsinin büro üzvüdür (2007).

1966-cı il­də or­ta mək­tə­bi me­dal­la bi­tir­miş və Bakı Döv­lət Uni­­ver­­si­­te­ti­nin kim­ya fa­kül­­tə­­si­­nə da­xil ol­muş­dur. 1971-ci il­də Uni­ver­si­teti fərq­lən­mə dip­lomu ilə başa vur­duq­dan son­ra tə­yi­nat­la Ümu­mit­ti­faq Elmi-Təd­qi­qat Ole­fin­lər İns­ti­tu­tuna gön­də­ril­miş­dir.

1973-cü il­də «Üz­vi kim­ya» ix­ti­sası üz­rə M.V.Lo­mo­no­sov adına Mosk­va Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin (MDU) as­pi­ran­tu­ra­sına qə­bul olun­muş və 1976-cı il­də aka­de­mik N.S.Ze­fi­ro­vun rəh­bər­liyi ilə «İki­qat ra­bi­tə­lərə bir­ləş­mə reak­si­ya­la­rın­da sul­fe­nilx­lo­rid­lə­rin elekt­ro­fil­li­yi­nin ar­tı­rıl­ma­sı­nın yeni me­todu» möv­zu­sun­da na­mi­zəd­lik dis­ser­ta­si­ya­sını mü­dafiə et­miş­dir.

1976-cı il­dən BDU-da bö­yük el­mi işçi, təd­ris his­sə­si­nin mü­diri və «Üz­vi kim­ya» ka­fed­ra­sın­da baş müəl­lim, do­sent və­zi­fə­lə­rin­də ça­lış­mış­dır.

1984-cü  il­dən  1993-cü  ilə­dək kim­ya fa­kül­tə­sin­də de­kan müa­vini və­zi­fə­sin­də çalışmışdır.

1991-ci il­də «Al­ken­lə­rin, üçüzv­lü kar­bo- və he­te­rot­sik­lik bir­ləş­mə­lə­rin elekt­ro­fil reak­si­ya­ları əsa­sın­da yeni sin­te­tik ya­naş­ma­lar» möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sını mü­dafiə et­miş və hə­min il­dən ona «Üz­vi kim­ya» ix­ti­sası üz­rə pro­fes­sor adı ve­ril­miş­dir.

1993-cü  il­dən 1999-cu  ilə­dək Kim­ya fa­kül­tə­si­nin de­kanı və­zi­fə­sin­də iş­lə­miş­dir.

1999-ci il­də Bakı Döv­lət Uni­ver­­si­­te­­ti­nin rek­toru və­zi­fə­sinə tə­yin olun­muş­dur олун­муш­дур və həmin ildə “Yusif Məmmədəliyev adına medal” la təltif edilmişdir.

Aka­de­mik A.M.Mə­hər­rə­mo­vun el­mi təd­qi­qat­la­rı­nın əhatə dai­rəsi çox­­şax­­əli olub, kim­ya­nın müx­tə­lif ma­raq­lı və mü­rək­kəb sa­hə­lə­rini əhatə edir.

Elmi-təd­qi­qat­la­rı­nın ən əsas nai­liy­yət­lə­­rin­­dən bi­­ri «do­­pinq-bir­ləş­mə» adı ilə zə­rif üz­vi sin­tez sahə­sin­də məş­hur­laş­mış elek­­tro­­fil bir­­ləş­mə reak­si­ya­la­rı­nın /Ad_E/ yeni sin­te­tik is­ti­qa­mət­lə­ri­nin müəy­yən edil­­­mə­­si ol­­muş­­dur. Belə ki, o müəy­yən et­miş­dir ki, qüv­vət­li elekt­ro­lit­lər­dən və on­lara uy­­ğun pol­­yar həl­le­di­ci­lər­dən is­ti­fadə et­mək­lə /Ad_E/ reak­si­­ya­­la­­rı­n is­ti­qa­mə­tini kəs­kin də­­yiş­mək müm­kün­dür. Apar­dığı məq­səd­yön­lü elmi-təd­­­qi­­qat iş­­lə­ri­nin nə­ti­cəsi ola­raq müəy­yən edil­miş­dir ki, müx­tə­lif əvəz­li tii­ran­lar və ok­si­ran­lar «do­pinq-şə­­rai­tin­də» bir mər­hə­lədə uy­ğun ditii­ran­lar və di­­ok­­si­­ran­­la­­ra çev­ri­lir­lər və bu el­mi uğu­­run müa­sir üz­vü kim­ya və neft kim­ya­sı­nın in­ki­şa­fın­da xü­susi əhə­miy­yəti var­dır.

İlk dəfə ola­raq 12 üzv­­lü tsikl­lə­rin kon­­­­for­ma­si­yon ana­lizi araş­dı­rıl­mış­dır. Bu mə­q­­səd­lə, əv­vəl­cə o, nə­zəri ola­raq Kre­mer-Pop­la pa­ra­­metr­lə­rinə əsa­­sən kvant me­xa­niki he­sab­la­ma­lar apar­mış, son­ra isə 12 üzv­lü tsikl­lə­rin doy­muş və doy­ma­mış tö­rə­mə­lə­rini sin­tez edə­­rək, rent­­gen-struk­tur ana­lizi va­si­tə­silə on­la­rın mo­le­kul­yar və kris­tal­lik qu­ru­luş­la­rını öy­rən­miş­dir.

Müx­tə­lif əvə­zo­lun­muş ok­si­ran­la­rın litium perx­lo­rat iş­ti­ra­kın­da flüor [tri­f­lüor­­me­tan sul­fo­ni­lok­si–l³ –yo­da­nil] ben­­zol­la reak­si­yası öy­rə­ni­lə­rək, ok­si­ran tsik­­lin­­dəki əvəz­lə­yi­ci­lə­rin alın­mış izo­mer­lə­rin reqiois­ti­qa­mə­tinə tə­siri müəy­­yən­ləş­­di­ril­­miş­dir.

Tio­kar­ba­mi­din müx­tə­lif al­de­hid­lər­lə am­mon­yak iş­ti­ra­kın­da üç­­kom­­po­­nent­li sis­­tem­də kon­dens­ləş­mə­sin­dən 2,6-dial­­kil­(dia­­ril)hek­sa­hid­ro-1,3,5-tri­­a­zin-4-tion­la­rın sin­­tez üsulu iş­lə­nib ha­­zır­­lan­mış­dır. Mo­del reak­si­ya­lar­da in­­gi­­bi­­tor­­laş­­ma­nın stexio­­met­riya əm­salı (f), onun sü­rət sa­biti (k₇) və həm­çi­nin ku­­mol­­hid­ro­pe­rok­si­din ka­ta­­li­tik par­ça­lan­­ma­sını xa­­ra­k­­te­rizə edən ka­ta­li­tik fak­­tor (n) və onun sü­rət sa­biti (k) müəy­yən edil­­miş­­dir. Sin­tez edil­­miş 2,6-dial­kil(dia­ril)-hek­sa­hid­ro-1,3,5-tri­­a­zin­­lə­­rin qu­ru­luşu ilə an­tiok­sid­ləş­­di­­rici xas­sə ara­sın­da əlaqə müəy­yən­ləş­di­ril­miş­dir.

Üçüzv­lü he­fe­rot­sikl­lə­rin sin­tezi və on­la­rın elekt­ro­fil və nuk­leo­fil rea­­gen­lər­lə qar­­şı­lıq­lı reak­si­ya­ları təd­qiq edil­miş­dir. İlk dəfə ola­raq tər­ki­bin­də çoxf­lüor­lu tii­­ran­lar alın­mış­dır. Tii­ran­la­rın «do­pinq» şərai­tin­də di­mer­ləş­məsi nə­ti­cə­sin­də 2,5-əvəz­­­­li­di­­tii­­ran­la­rın sin­tez üsulu iş­lə­nib ha­zır­lan­mış­dır. Apa­rı­lan təd­qi­qat­lar­dan mə­­lum ol­­muş­dur ki, sin­tez edil­miş tii­ran­lar və on­la­rın çoxf­lüor­lu tö­rə­mə­ləri trans­­mis­siya ya­ğı­nın ye­yil­mə və siy­ril­mə xas­sə­lə­rini yax­şı­laş­dı­rır.

Aka­de­mik A.M.Mə­hər­rə­mo­vun rəh­bər­liyi al­tın­da hid­ro­gen pe­rok­si­din par­ça­lan­ması və subs­tar­tın ok­sid­ləş­məsi kimi sinx­ron qar­şı­lıq­lı tə­sir­də olan reak­si­ya­lar­dan iba­rət he­teroa­ro­ma­tik bir­ləş­mə­lə­rin he­te­ro­gen is­ti­qa­mət­də monook­sid­ləş­mə­si­nin reak­siya sis­­temi təc­rübi yol­la iş­lə­nib ha­zır­lan­mış və nə­zəri əsas­lan­dı­rıl­mış­dır. Nə­ti­cədə tio­­fe­­nin tö­rə­məsi olan S-monook­si­din alın­ması, ay­rıl­ması və ideen­­ti­­fi­­ka­­siya prob­lemi həll olun­muş­dur.

A.M.Mə­hər­rə­mov tə­rə­fin­dən müəy­yən edil­miş­dir ki, kar­bon tur­şu­la­rı­nın hid­rok­sil qrupu sax­la­yan bir­ləş­mə­lər­lə ter­miki efir­ləş­məsi mü­rək­kəb efir­lə­rin və on­­la­rın funk­sio­na­lə­vəz­li tö­rə­mə­lə­ri­nin sin­tezi üçün bir sıra hal­lar­da ef­fek­tiv və sə­­mə­rəli me­tod sa­yıla bi­lər.

Bu­til­kau­çu­kun (BK), polii­zo­bu­ti­le­nin (PİB), po­li­­bu­­ta­­die­­nin, po­li­vi­nilt­ri­­me­til­­si­la­­nın (PVTMS) xlor­­laş­­ma, fos­for­­xlor­­laş­­ma və xlor­kar­bok­sil­ləş­mə­si­nin ef­fek­tiv üsul­ları iş­lə­nib ha­­zır­­lan­­mış­dır. Alı­nan yük­­sək xlor­lu, xlor­kar­bok­sil və fos­­for­­xlor­lu po­li­mer­lər re­zin qa­rı­şıq­la­rın tər­ki­bin­də, su­per­fos­fat is­teh­­sa­­lın­­da, nef­tin ay­rıl­­ma­­sın­­da və həm­çi­nin ağır me­tal­la­rın sor­­b­si­ya­­sın­­da ge­niş tət­biq edi­lir.

Aka­de­mik A.M.Mə­hər­rə­mov neft kim­yası sa­hə­sin­də mü­­hüm təd­qi­qat iş­ləri apa­rır. Onun rəh­bər­liyi al­­tın­­da al­ke­­nil­­fe­­nol­­la­rın yeni funk­sio­na­lə­vəz­li tö­rə­­mə­­lə­ri­nin sin­tezi is­­ti­­qa­­mə­tin­də sis­te­ma­tik təd­qi­qat iş­ləri hə­yata ke­çi­ri­lir.

BDU-da na­no­his­sə­cik­lə­rin alın­ması və on­la­rın müa­sir tə­ləb­lər sə­viy­yə­sin­də tət­biqi sa­yə­sin­də cid­di el­mi təd­­qi­qat­lar apa­ran «Nanoa­raş­­dır­ma­lar mər­kəzi» təş­kil et­miş və onun el­mi rəh­bə­ri­dir. Neft­­çı­xar­ma prob­lem­ləri ilə əla­qə­dar apar­dığı el­mi iş­lər xü­su­silə diq­qə­tə­la­yiq­dir. Mər­kəz­də öz su­per­maq­ne­tik xas­sə­ləri və qi­qant maq­nit mü­qa­vi­məti ilə fərq­lə­nən po­li­mer na­no­kom­po­zi­si­ya­lar, ka­ta­li­tik xas­sə­lərə ma­lik müx­tə­lif me­tal na­no­his­sə­cik­lər əl­də edil­miş və on­la­rın əsa­sın­da yeni ben­to­nit na­no­kom­po­zi­si­ya­lar ya­ra­dıl­mış­dır. Bu ma­terial­la­rın tət­biq edil­məsi ilə lay­la­ra­rası nef­tin sı­xış­dı­rı­lıb çı­xa­rıl­ması güc­lən­­di­ril­miş­dir.

1998-ci il­dən Təh­sil Na­­zir­­li­­yi­nin Va­hid Elmi-Me­to­dik Şu­ra­sı­nın üz­vü­dür.

2000-ci il­dən «Üz­vi kim­ya» ix­ti­sası üz­rə BDU-nun nəz­din­də ya­ra­­dıl­­mış dok­tor­luq və na­mi­zəd­lik Dis­ser­ta­siya Şu­ra­­sı­­nın səd­ri­dir.

2000-ci il­də ona «Əmək­­dar elm xa­­dimi» fəx­ri adı ve­ril­­miş­dir.

Elm və tex­no­lo­giya sa­hə­sin­də sə­mə­rəli fəa­­liy­­yə­­ti­­nə görə 10 iyun 2000-ci il­də Teh­ran­da ke­çi­ri­lən İq­­ti­­sa­­dı Əmək­­daş­lıq Təş­ki­la­­tı­nın Qı­zıl me­­da­­lına la­yiq gö­rül­müş­dür.

2001-ci il­də AMEA-nın müx­bir üz­vü se­çil­miş­dir.

2002-ci il­də Bakı Döv­­lət Uni­­ver­si­teti «Üz­vi kim­ya» ka­­fed­ra­sı­nın mü­diri və­zi­fə­sinə se­çil­miş və onun rəh­bər­liyi al­tın­da «Zə­rif üz­vi sin­tez» elmi-təd­qi­qat la­bo­ra­to­ri­yası təş­kil olun­muş­­dur. Bü­tün­­lük­də el­min in­ki­şa­fına xü­susi önəm ve­rən şəx­si tə­şəb­büsü ilə BDU El­mi ki­tab­­xa­­nası kom­­­pyu­­ter­ləş­­di­ril­miş, elekt­ron ka­­ta­loq sis­temi ya­ra­dıl­mış, «Bakı Uni­ver­si­teti» nəş­riy­yatı ye­ni­dən qu­ru­la­raq müa­sir ava­dan­lıq­lar­la təc­hiz olun­muş­dur. İlk dəfə ola­raq uni­ver­si­tet­də bü­tün Za­qaf­qa­zi­yada ana­loqu ol­ma­yan NMR spekt­ro­s­ko­­piya la­bo­­ra­to­­ri­­yası ya­ra­dıl­mış, xro­ma­­to-küt­lə spekt­ro­s­ko­piya və rent­gens­truk­tur ana­liz la­bo­ra­to­ri­­ya­­sı təş­­kil olun­muş­dur. Bu el­mi sa­hə­lər­də nə­zəri bi­lik­ləri qüv­vət­lən­dir­mək üçün A.M.Mə­­­hər­rə­mov tə­rə­fin­dən ilk dəfə Azər­bay­can di­lin­də ali mək­təb tə­lə­bə­ləri üçün «Nüvə maq­nit re­zo­nan­sı spekt­ro­s­ko­­pi­ya­­sın­da müa­sir me­tod­lar» ad­lı də­yər­li dərs­lik ya­zıl­mış­dır.

2002-2004-cü il­lər­də Qara Də­niz Höv­zəsi Öl­kə­­ləri Uni­­ver­­si­­tet­­lə­­ri As­so­­sia­­si­­ya­sı­nın pre­zi­­den­­ti ol­muş, 2004-cü il­dən isə vit­se-pre­zi­­den­ti­dir.

A.M.Mə­hər­rə­mov elm və təh­sil sa­hə­sin­də gös­tər­diyi tə­şəb­büs­­kar­lığa, mil­li təh­­si­­lin in­­­ki­­şafı və bey­nəl­xalq təh­sil mə­ka­nın­da in­teq­ra­siya pro­­ses­lə­rinə ver­diyi töh­­fə­­lə­­rə gö­­rə 2004-cü il­də Ru­mı­ni­ya­nın «KO­MAN­DOR» də­rə­cəli ali Qı­zıl Ul­duz Or­de­ninə la­yiq gö­rül­müş­dür.

2004-cü ildə Türkiyə Respublikası Kırıkkale Universitetinin “Fəxri doktoru” adı verilmişdir.

2005-2010-cu illərdə Azərb­aycan Respublikası­nın Mil­li Məc­­lisinin üçüncü çağırışının millət vəki­li  və Azərbaycan-Yaponiya Parlamentlərarası əlaqələr üzrə iş qrupunun rəhbəri olmuşdur.

2007-ci il­də Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın hə­qiqi üz­vü se­çil­miş­dir və həmin ildə “Qızıl Buta” mükafatına layiq görülmüşdür.

14 iyun 2008-ci il­də Ru­mı­niya Res­pub­li­ka­sı­nın Ovidius Uni­ver­si­te­ti­nin «Fəx­ri dok­toru» adı ve­ril­miş­dir.

2008-ci ildə Gürcüstan Kimya Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilmişdir.

2009-ci ildən Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının redaksiya heyətinin üz­vü­dür.

2009-ci il­də Ru­si­ya­nın həm­kar­lar it­ti­fa­qı­nın 100 il­li­yinə həsr olun­muş yu­bi­ley me­dalı ilə təl­tif olun­muş­dur.

Azər­bay­can­da təh­si­lin və el­min in­ki­şa­fın­dakı xid­mət­lə­rinə görə 30 okt­yabr 2009-ci il­də «Şöh­rət» or­deni ilə təl­tif edi­lmişdir.

2010-ci ildən Azərbaycan Respublikasının elm, mədəniyyət və ədəbiyyat sahəsində Dövlət Mükafatları Komissiyasının üzvüdür.

2010-ci ildə  “Avrasiya əməkdaşlığı üçün göstərdiyi  xidmətlərə görə” Avrasiya univer­si­tetlər assosiasiyasının medalı ilə təltif edilmişdir və həmin ildə Azərbaycan həmkarlar itti­fa­qında xid­mət­lə­ri­nə görə medalı ilə təltif olunmuşdur.

5 may 2010-ci ildə Kazaxstan Respublikasının L.N.Qumilyov adına Avrasiya Milli Uni­ver­si­te­ti­nin “Fəxri doktoru” adı ve­ril­miş­dir.

17 may 2010-ci ildə Krım Mühəndis Pedaqoji Universitetinin “Fəxri professoru” adı ve­ril­miş­dir.

2010-cu ildə Azərb­aycan Respublikası­nın Mil­li Məc­­lisinin dördüncü çağırışının millət vəki­li seçilmişdir.

A.M.Mə­hər­rə­mov də­fə­lər­lə bir sıra bey­­nəl­­xalq el­mi konf­ranslarda və sim­poziumlarda, o cüm­lə­­dən ABŞ, Tür­kiyə, Ya­po­niya, İta­liya, Ru­siya, İran, Bol­­qa­­rıs­­tan Ma­ca­rıs­tan və s. öl­kə­lər­də mə­ru­zə­lər­lə çı­xış et­miş­dir.

Azər­­bay­­can­da və xa­ricdə nəşr olun­muş 1000-ə yaxın el­mi əsərin müəl­li­fi­dir. Bura 48 patent, 9 mo­no­q­ra­­­fi­ya­, 44 dərs­lik və dərs və­­sai­­ti­, o cüm­lə­dən Azər­bay­can di­lin­də ilk dəfə nəşr olun­muş “Ki­çik kim­ya en­sik­lo­pe­di­yası” daxildir.Onun əsas el­mi na­liy­yət­lə­ri­nin nəş­ri öz ək­sini Tet­rahed­ron, Sul­fur Lett., Synth. Co­­munn., The Journal of American Science, Indian Journal of Chemistry,  JOrX, XQS, İzv. RAN və s. kimi nü­fuz­lu jur­nal­lar­da tap­­mış­dır.

Rəh­bər­liyi al­tın­da 32 kim­ya el­­mləri dok­toru və na­­mi­zədi ha­zır­lan­mış­dır.

ABŞ, Ru­siya, Ru­mı­niya, Uk­ray­na, Tür­kiyə və s. öl­­kə­­lə­­rin apa­­rıcı el­mi mər­kəz­lə­rin­də ça­lı­şan alim­lər­lə sıx el­mi əla­qə­lər sax­la­yır. O, həm­­çi­nin BDU-da təh­si­lin key­fiy­yə­ti­nin yük­səl­dil­mə­sinə bö­yük diq­qət ye­ti­rir və el­min in­ki­şa­fına ça­lı­şır.

BDU-nun El­mi Şu­­ra­­sı­­nın səd­ri, BDU-nun «El­mi Xə­bər­lər» jur­na­lı­nın baş re­dak­toru, Təh­sil Na­zir­liyi kol­le­gi­ya­sı­nın, bir çox nü­­fuz­lu el­mi qu­rum­la­rın üz­vü və dün­ya­nın bir neçə apa­rıcı uni­ver­si­te­ti­nin fəx­ri dok­to­ru­dur.

Ailəlidir, iki övladı və dörd nəvəsi var.